Jun 17, 2026 7 min read

Krystian Lupa II: "Pragmatyści"

Wersja PL: Krystian Lupa II: "Pragmatyści"

Kontekst: Przełamanie historii scenicznych porażek

Kiedy Krystian Lupa zdecydował się wystawić Pragmatystów na premierę w październiku 1981 roku, podejmował ogromne ryzyko teatralne. Jak zauważył historyk teatru Janusz Degler w tekście do oryginalnego programu (pochodzącym z osobistego archiwum Lichtanskiego), sztuka ta – ukończona przez Witkacego w 1919 roku – nie miała w Polsce niemal żadnej udanej tradycji scenicznej. Teatry powszechnie bały się jej ze względu na gęstą złożoność filozoficzną i psychologiczną.

Przed Lupą sztuka ta w ciągu sześćdziesięciu lat była wystawiana zaledwie sześć razy:

Klapa z 1921 roku: Światowa prapremiera w eksperymentalnym warszawskim teatrze „Elsynor” próbowała narzucić rygorystyczny, kubistyczno-formistyczny styl z kukiełkowymi ruchami aktorów. Skończyło się to katastrofą u krytyków. Wybitni pisarze, jak Stefan Żeromski, kpili z niskobudżetowej, „przyszłościowej” egzekucji, a recenzenci winą za porażkę obarczyli „niedojrzałość” tekstu, co głęboko dotknęło samego Witkacego.
Rzadkie wznowienia: Poza inscenizacją z 1926 roku w Teatrze Formistycznym samego Witkacego w Zakopanem, powojenne próby w latach 60. albo drastycznie zmieniały tekst, albo schodziły z afisza po zaledwie kilku chłodno przyjętych spektaklach. Produkcja Lupy z 1981 roku była dopiero trzecią profesjonalną realizacją tej sztuki w historii polskiego teatru.

Tło kulturowe: Wyjście poza „Witkacego w wersji light”

Do 1981 roku Witkacy przeszedł drogę od zapomnianego, „szalonego” awangardzisty do celebrowanego klasyka narodowego. Jednak, jak wskazał Degler w programie, ta popularność miała swoją cenę. W latach 60. teatry traktowały Witkacego jako część „teatru absurdu”, działając pod powierzchownym hasłem „im dziwniej, tym lepiej”, co niszczyło wewnętrzną logikę dramatów. Z kolei w latach 70. reżyserzy rozwadniali jego mroczne, kosmiczne ostrzeżenia, zamieniając je w łatwe kabaretowe gagi i skecze polityczne, by ominąć komunistyczną cenzurę. Publiczność śmiała się na jego sztukach, zamiast konfrontować się z przerażającymi przepowiedniami o uwiądzie kultury.

Inscenizacja Lupy miała na celu zrzucenie tego powierzchownego, komediowego kamuflażu i powrót do surowego, egzystencjalnego lęku Witkacego.

Manifest Lupy z 1981 roku: „Pięć lat temu w Sajgonie...”

W swoim komentarzu reżyserskim wydrukowanym w programie, młody Krystian Lupa uchwycił napiętą atmosferę duchową Polski końca 1981 roku (na zaledwie kilka miesięcy przed wprowadzeniem stanu wojennego). Lupa przekonywał, że widoczne kryzysy społeczno-polityczne tamtej epoki były jedynie symptomami znacznie głębszej, uniwersalnej katastrofy: stagnacji ludzkiej ewolucji duchowej i całkowitego kolapsu kultury.

Lupa zauważył, że ludzkość poprzez intelektualną analizę wymazała wielkie strukturalne sprzeczności, które niegdyś nadawały życiu sens (Bóg vs Szatan, Dobro vs Zło). Pozostawiony w pustce i izolacji współczesny człowiek stanął przed jedyną obiektywną granicą, jaka pozostała: Istnieniem versus Nicością.

Reżyser zinterpretował bohaterów Pragmatystów nie jako absurdalne marionetki, lecz jako realnych ludzi sparaliżowanych tą egzystencjalną próżnią. Postrzegał scenę jako laboratorium psychologiczne lub cieplarnię, w której protagonista, Plasfodor, sztucznie kultywuje syntetyczny stan tragedii. Zmuszając się do skrajnych stanów emocjonalnych i duchowych, postaci próbują odmienić ludzką świadomość i wyrwać się z klatki swojego bytu.

Produkcja z 1981 roku: Rewolucja w języku teatru

Łącząc manifest Lupy z recepcją spektaklu, przedstawienie z 1981 roku stało się momentem zwrotnym dla polskiego teatru. Lupa – który pełnił funkcję zarówno reżysera, jak i scenografa – całkowicie wywrócił tradycyjny sposób wystawiania Witkacego do góry nogami:

Hipnotyczna atmosfera: Zamiast typowego dla tamtej epoki gorączkowego, wręcz slapstickowego tempa, Lupa drastycznie spowolnił akcję. Scena stała się dusznym, zamkniętym salonem, zatopionym w rozedrganych cieniach i długich, dręczących ciszach. Spektakl przypominał mniej odgrywanie dramatu, a bardziej seans spirytystyczny na żywo lub sen.
Zespół artystyczny: W produkcji wykorzystano sugestywną muzykę Bogdana Dominika (opartą na wariacjach wokół utworu Andaluza Enrique Granadosa). W obsadzie znaleźli się Wojciech Ziemiański jako Plasfodor, Zofia Bajno jako Mamalia, Czesława Monczka jako Chińska Mumia oraz Jerzy Senator jako Kobieton. (Do tego zgranego jeleniogórskiego zespołu dołączył również Piotr Skiba, przyszła muza Lupy).
Głębokie pęknięcie w krytyce: Spektakl zszokował środowisko teatralne. Podczas gdy konserwatywni krytycy oskarżali Lupę o „zdradę” Witkacego poprzez odarcie sztuki z humoru i ironii, szerszy świat teatru uznał ją za arcydzieło horroru metafizycznego. Produkcja zdobyła główne nagrody reżyserskie zarówno na Opolskich Konfrontacjach Teatralnych, jak i na Kaliskich Spotkaniach Teatralnych.

„Lupa nie tylko zilustrował Witkacego; on nim 'oddychał'. Z Pragmatystów wydobył nie kabaretowy nonsens, ale metafizyczny horror istnienia” – tak po latach krytycy wspominali to podejście.

Ostatecznie ziarna tej historycznej drogi – odrzucenie powierzchownego tekstu, stworzenie gęstej atmosfery psychicznej i traktowanie teatru jako duchowego laboratorium – zostały zasiane właśnie w Jeleniej Górze, podczas tamtej napiętej jesieni 1981 roku.

Bibliografia i literatura uzupełniająca (Polski)

Degler, Janusz. Komentarze i notatki programowe do spektaklu Pragmatyści (Teatr im. Cypriana Kamila Norwida w Jeleniej Górze, październik 1981).
Degler, Janusz. Witkacego portret wielokrotny: Szkice i materiały do biografii i twórczości. Państwowy Instytut Wydawniczy, 2009.
Grzegorczyk, Anna. „Filozofia czystej formy a doświadczenie Realnego”. Acta Universitatis Lodziensis, t. 54, nr 3, 2019.
Lacan, Jacques. „Stadium zwierciadła jako czynnik kształtujący funkcję Ja w świetle doświadczenia psychoanalitycznego”. W: Écrits, przełożyła brama zespół pod red. psych. (warianty translacji oficjalnych i obiegowych w polskiej krytyce lacanowskiej).
Lupa, Krystian. Labirynt. W.A.B., 2001.
Lupa, Krystian. Podglądania. W.A.B., 2003.
Taranienko, Zbigniew. Lupa: Rozmowy i eseje. Meridian, 2012.
Witkiewicz, Stanisław Ignacy. Nienasycenie / Pożegnanie jesieni.
Witkiewicz, Stanisław Ignacy. Czysta Forma w teatrze. Państwowy Instytut Wydawniczy, 1977.
Witkiewicz, Stanisław Ignacy. Regulamin Firmy Portretowej „S.I. Witkiewicz” (dostępny w edycjach dzieł zebranych).

Read p. III / Czytaj cz. III

The Context: Breaking a History of Staging Failures

When Krystian Lupa decided to stage Pragmatyści for his October 1981 premiere, he was taking a massive theatrical gamble. As noted by theater historian Janusz Degler’s notes in the original program [from Lichtanski's personal archives], the play—completed by Witkacy in 1919—had almost no successful stage tradition in Poland. It was widely feared by theaters due to its dense philosophical and psychological complexity.

Before Lupa, the play had only been staged six times in sixty years:

The 1921 Flop: The world premiere by Warsaw’s experimental Elsynor theater attempted a rigid, cubist-formist style with puppet-like movements. It was a critical disaster. Renowned writers like Stefan Żeromski mocked its low-budget "futuristic" execution, and critics blamed the script's "immaturity," deeply offending Witkacy.
The Rare Revivals: Aside from a 1926 staging by Witkacy’s own Formist Theater in Zakopane, post-WWII attempts in the 1960s either heavily altered the text or closed after only a few poorly received performances. Lupa’s 1981 production was only the third professional staging of the play in Polish history.

The Cultural Backdrop: Moving Past "Witkacy-lite"

By 1981, Witkacy had transitioned from a forgotten, "mad" avant-gardist into a celebrated national classic. However, as Degler pointed out in the program, this popularity came at a price. In the 1960s, theaters treated Witkacy as part of the "theatre of the absurd," operating under the shallow motto of "the weirder, the better," which ruined the internal logic of the scripts. By the 1970s, directors diluted his dark, cosmic warnings into easy cabaret gags and political sketches to bypass communist censorship. Audiences laughed at his plays rather than confronting his terrifying prophecies about cultural decay.

Lupa’s production sought to strip away this superficial, comedic camouflage and return to Witkacy’s raw existential dread.

Lupa’s 1981 Manifesto: "Five Years Ago in Saigon..."

In his directorial statement printed in the program, a young Krystian Lupa captured the tense spiritual atmosphere of late-1981 Poland (just months before the declaration of Martial Law). Lupa argued that the visible socio-political crises of the era were merely symptoms of a much deeper, universal catastrophe: the stagnation of human spiritual evolution and the total collapse of culture.

Lupa noted that humanity had intellectually analyzed away the grand structural contradictions that once gave life meaning (God vs. Satan, Good vs. Evil). Left empty and isolated, modern humans stood before the only objective boundary remaining: Existence versus Nothingness.

Lupa interpreted the characters in Pragmatyści not as absurd marionettes, but as real people paralyzed by this existential void. He viewed the stage as a psychological laboratory or greenhouse where the protagonist, Plasfodor, artificially cultivates a synthetic state of tragedy. By forcing themselves into extreme emotional and spiritual states, the characters try to alter human consciousness and break out of the cage of their existence.

The 1981 Production: A Revolution in Theater Language

Merging Lupa's manifesto with the reception of the play, the 1981 performance became a watershed moment for Polish theater. Lupa—who served as both director and set designer—completely flipped traditional Witkacy staging on its head:

The Hypnotic Atmosphere: Instead of the typical frantic, slapstick tempo of the era, Lupa drastically slowed the action down. The stage became a duszny (stifling), enclosed salon, awash in shifting shadows and long, agonizing silences. The play felt less like a script and more like a live seance or a dream.
The Artistic Team: The production featured an evocative musical score by Bogdan Dominik (utilizing variations on Enrique Granados's Andaluza). The cast included Wojciech Ziemiański as Plasfodor, Zofia Bajno as Mamalia, Czesława Monczka as the Chinese Mummy, and Jerzy Senator as Kobieton. (Future Lupa muse Piotr Skiba would also join the ranks of this tight-knit Jelenia Góra ensemble).
The Critical Divide: The production shocked the theatrical community. While conservative critics accused Lupa of committing "treason" against Witkacy by stripping the play of its humor and irony, the broader theatrical world recognized it as a masterpiece of metaphysical horror. The production won major directing awards at both the Opole Theater Confrontations and the Kalisz Theater Meetings.

"Lupa didn't just illustrate Witkacy; he 'breathed' him. From The Pragmatists, he extracted not a cabaret-style nonsense, but the metaphysical horror of existence." – this is how critics recalled this approach years later.

Ultimately, the seeds of this historic journey—the rejection of superficial text, the creation of a dense psychic atmosphere, and the treating of theater as a spiritual laboratory—were all planted in Jelenia Góra during that tense autumn of 1981.

Read p. III / Czytaj cz. III

Bibliography & Further Reading

Degler, Janusz. Witkacego portret wielokrotny: Szkice i materiały do biografii i twórczości. Państwowy Instytut Wydawniczy, 2009.
Gerould, Daniel. Witkacy: Stanisław Ignacy Witkiewicz as an Imaginative Writer. University of Washington Press, 1981.
Grzegorczyk, Anna. "The Philosophy of Pure Form and the Experience of the Real." Acta Universitatis Lodziensis, vol. 54, no. 3, 2019.
Lacan, Jacques. "The Mirror Stage as Formative of the I Function as Revealed in Psychoanalytic Experience." In Écrits: The First Complete Edition in English, translated by Bruce Fink, W. W. Norton & Company, 2006.
Lupa, Krystian. Labyrinth. W.A.B., 2001.
Lupa, Krystian. Spyings. W.A.B., 2003.
Taranienko, Zbigniew. Lupa: Conversations and Essays. Meridian, 2012.
Witkiewicz, Stanisław Ignacy. The Mother and Other Unsavoury Plays. Translated by Daniel Gerould, John Benjamins Publishing, 1993.
Witkiewicz, Stanisław Ignacy. Insatiability. Translated by Louis Iribarne, Northwestern University Press, 1996.