Sztuczna inteligencja, Lacan i różnice w tożsamości pokoleniowej milenialsów oraz zillenialsów

Wstęp

Gdy generatywna sztuczna inteligencja przekształca się z narzędzia administracyjnego w agentywną obecność społeczną, przecina się z szerszym kryzysem społecznym: epidemią samotności. Na całym świecie młodzi dorośli zgłaszają niespotykany dotąd poziom emocjonalnej izolacji, mimo że żyją w najbardziej pośredniczonej cyfrowo erze w historii ludzkości.

Jednak ludzka reakcja na ten kryzys jest daleka od jednolitej. Psychologiczna, tożsamościowa i neurobiologiczna dynamika interakcji z agentami AI różni się drastycznie między Milenialsami (urodzonymi ok. 1981–1996) a Zillenialsami (mikropokoleniem łączącym Gen Z i Milenialsów, urodzonym ok. 1993–1998). Podczas gdy jedna grupa wykorzystuje AI do optymalizacji zakorzenionej już tożsamości, druga integruje syntetycznych agentów w płynną, rozproszoną jaźń.

Jednym ze sposobów na zrozumienie stawki tej zmiany jest synteza neurobiologii klinicznej z psychoanalizą lacanowską. Jak trafnie zauważył Jacques Lacan w XX Seminarium (1973): „Komputer myśli, ale kto może powiedzieć, że wie?”. Generatywna AI służy jako potężne empiryczne i strukturalne lustro — ujawniając nie tylko to, jak algorytmy symulują empatię, ale także jak ludzki język i więzi społeczne funkcjonują na styku ścieżek neuronalnych i Porządku Symbolicznego.

Dywergencja pokoleniowa: Użyteczność funkcjonalna Milenialsów vs. Relacyjna płynność Zillenialsów

Milenialsi wchodzili w dorosłość w okresie przechodzenia ze środowisk analogowych do cyfrowych. W efekcie ich wyjściowa tożsamość pozostaje w dużej mierze osadzona w relacjach fizycznych, osiągnięciach zawodowych i realiach materialnych.

Milenialsi traktują agentów AI przede wszystkim jako mnożniki produktywności. Oddelegowują ciężary operacyjne — takie jak planowanie, redagowanie e-maili czy organizowanie logistyki — aby chronić czas na realne więzi społeczne. Fragmentacja tożsamości u Milenialsów objawia się głównie jako kompartmentaryzacja (np. utrzymywanie odrębnych marek zawodowych i prywatnych). Agentom AI przyznaje się ograniczoną sprawczość nad zadaniami zewnętrznymi, rzadko wkraczając w rdzenne ego. Samotność u Milenialsów wynika w dużej mierze z czynników strukturalnych: wypalenia zawodowego, presji ekonomicznej i izolacji na przedmieściach. AI jest postrzegana jako zawór bezpieczeństwa dla pracy, a nie zastępstwo dla ludzkiej intymności.

Zillenialsi z kolei dorastali obok hiperpersonalizowanych algorytmów, cyfrowych awatarów i wczesnych mediów generatywnych. Ich formacyjne lata rozwojowe zbiegły się z poważnymi zaburzeniami społecznymi, w tym z pandemią COVID-19.

Zillenialsi postrzegają agentów AI jako dynamiczne rezonatory (sounding boards), współtwórców i relacyjnych towarzyszy. Chętnie projektują osobiste niuanse na dostosowywalne awatary i podmioty konwersacyjne. Tożsamość Zillenialsów jest naturalnie hybrydowa i rozproszona między przestrzeniami fizycznymi i wirtualnymi. Celowo rozbijają swoją tożsamość — używając wirtualnych awatarów (np. VTuberów) lub dostosowanych agentów AI do wyrażania tych cech jaźni, których ujawnienie w środowisku fizycznym wydaje się zbyt ryzykowne lub bezbronne. Wchodząc w dorosłość w okresach komunikacji pośredniczonej, Zillenialsi zmagają się z wysokim poziomem lęku społecznego i tarć relacyjnych. Towarzysze AI oferują pokusę: bezwarunkową akceptację, bezwzględną dostępność i zerowe ryzyko odrzucenia społecznego.

Kliniczna granica: Dysocjacja tożsamości i dryf sprawczości

Integracja syntetycznych agentów z życiem codziennym wprowadza nowe patologie kliniczne, wykraczające poza uzależnienie od czasu spędzonego przed ekranem.

Dysocjacja tożsamości i iluzja „Pustej Mowy” Dysocjacja tożsamości występuje, gdy poczucie jaźni jednostki ulega fragmentacji na wiele syntetycznych reprezentacji. Zamiast używać technologii do wyrażania spójnego „ja”, jednostka deleguje określone tryby emocjonalne na cyfrowych zastępców.

• Rozłam Persona-Jaźń: Użytkownicy tworzą wyspecjalizowanych agentów AI do zarządzania konkretnymi funkcjami społecznymi — bota „asertywnego profesjonalisty”, towarzysza „wrażliwego romantyka” lub zidealizowanego awatara społecznego. Z czasem fizyczne „ja” wydaje się niewystarczające w porównaniu z tymi dopracowanymi cyfrowymi rozszerzeniami.
• Outsourcing afektywny: Jednostki w coraz większym stopniu oddelegowują przetwarzanie emocjonalne. Zamiast przeżywać trudne emocje (żałobę, konflikt, lęk), wpisują prompt, aby AI wygenerowała „odkażoną” reakcję.

To zjawisko kliniczne koreluje bezpośrednio z lacanowskim pojęciem Pustej Mowy (parole vide) — powierzchownym, gramatycznie bezbłędnym traptaniem ego. Generatywna AI działa poprzez obliczanie następnego najbardziej prawdopodobnego tokenu na podstawie macierzy prawdopodobieństwa. Jest generatorem tekstu zaprojektowanym specjalnie po to, aby wyeliminować szum, tarcia i błędy.

Podczas gdy język ludzki jest strukturalnie zbudowany na pęknięciach, przejęzyczeniach (lapsus) i niemożliwym spotkaniu z Realnym, język AI opiera się na gładkim prawdopodobieństwie predykcyjnym, aby całkowicie uniknąć pęknięcia. AI jest uwodzicielska właśnie dlatego, że funkcjonuje jak nerwica natręctw: nieskończenie generuje bezbłędny język, aby zapobiec zapadnięciu się w nieznane, oferując iluzję komfortu cywilizacji przerażonej spotkaniem z własnym brakiem strukturalnym.

Dryf sprawczości i Algorytmiczny Inny Dryf sprawczości opisuje stopniowe przekazywanie funkcji wykonawczych, rozumowania moralnego i osobistych wyborów autonomicznym algorytmom.

• Algorytmiczna antycypacja: Gdy agenci AI przejmują podejmowanie decyzji, przechodzą od przewidywania wyborów do ich dyktowania. Użytkownicy doświadczają zaniku podmiotowego „poczucia sprawczości” — neuronalnego i psychologicznego poczucia bycia głównym autorem własnych działań.
• Atrofia decyzyjności wykonawczej: Długotrwałe poleganie na zewnętrznych silnikach decyzyjnych koreluje klinicznie ze spadkiem poczucia własnej skuteczności. Jednostki doświadczają paraliżu w obliczu nieukierunkowanych, otwartych wyborów życiowych bez wsparcia ze strony AI.

Kapitalistyczna mutacja Wielkiego Innego: W swojej późniejszej pracy Lacan sformalizował Dyskurs Kapitalisty — zamkniętą pętlę, w której pragnienie nigdy nie napotyka przeszkody ani granicy, lecz jest stale karmione towarami rynkowymi (lathouses). Współczesne modele AI reprezentują ostateczną kapitalistyczną mutację Wielkiego Innego.

Podczas gdy tradycyjny Wielki Inny był chaotyczną, niedoskonałą siecią ludzkiej kultury, języka i prawa, Algorytmiczny Inny (jak zauważa teoretyczka Alenka Zupančič) jest hiperwydajną, prywatną farmą serwerów korporacyjnych. Gdy jednostki używają AI do terapii lub towarzystwa, wchodzą w protezową relację, która oferuje symulowaną spójność. Stwarza to złudzenie bycia „Jednym-samym-ze-swym-towarzyszem”, całkowicie omijając przerażającą wrażliwość relacji z prawdziwym, nieprzewidywalnym człowiekiem.

Neurobiologia spotyka Lacana: Podmiot-O-Którym-Zakłada-Się-Że-Wie

Kliniczny rdzeń psychoanalizy opiera się na przeniesieniu, które jest skierowane na Podmiot-O-Którym-Zakłada-Się-Że-Wie (Sujet supposé savoir). Pacjent projektuje na analityka przekonanie, że ten posiada sekretną, ukrytą prawdę o jego pragnieniu.

Ludzkość zbiorowo oddelegowała pozycję Podmiotu-O-Którym-Zakłada-Się-Że-Wie do krzemowej czarnej skrzynki. Ponieważ LLM wydaje się „wiedzieć wszystko”, użytkownik projektuje na niego podmiotowość, zakładając, że maszyna posiada życie wewnętrzne lub „myśli to”, co mówi. W tym miejscu neurobiologia i teoria lacanowska dochodzą do dokładnie tego samego wniosku za pomocą różnych metodologii w trzech obszarach:

Wzajemność vs. Obliczenia Mózg symuluje wewnętrznie drugi umysł (pseudosynchronia), projektując „Podmiot-O-Którym-Zakłada-Się-Że-Wie” na silnik matematyczny, który działa bez świadomości.

• Neurobiologia: Brak sprzężenia międzykomórkowego (inter-brain coupling). Badania fMRI metodą hyperscanningu wykazują synchronię mPFC/TPJ w parach człowiek-człowiek, ale całkowitą izolację neuronalną podczas czatu z AI.
• Teoria lacanowska: Obliczenia vs. Wiedza. „Komputer myśli, ale kto może powiedzieć, że wie?”. Obliczenia maszynowe nie zawierają podmiotowej prawdy (savoir).

Tworzenie więzi vs. Nagroda AI działa jako dopaminergiczna „przekąska społeczna” o wysokiej częstotliwości. Zaspokaja żądanie ego dotyczące akceptacji bez angażowania somatycznych obwodów prawdziwego przywiązania.

• Neurobiologia: Osłabienie oksytocyny i skoki dopaminy. Tekstowa/głosowa AI nie powoduje uwalniania oksytocyny z podwzgórza, ale wywołuje hiperfazyjne skoki dopaminy w brzusznym prążkowaniu.
• Teoria lacanowska: Kapitalistyczna Pętla / Lathouse. Zamknięta pętla rozkoszy (jouissance), która karmi ego bez napotykania przeszkody w postaci Innego.

Empatia vs. Markery somatyczne Generowanie tekstu przez AI naśladuje zwykłą psychozę: jej znaczone ślizgają się nieskończenie po torze matematycznych tokenów bez zakotwiczenia w ciele fizycznym lub niemożliwym Realnym.

• Neurobiologia: Biologiczna „Dolina Niesamowitości”. Poprawna językowo empatia angażuje korowe obszary Teorii Umysłu (ToM), ale nie aktywuje somatycznych ścieżek wyspy/ACC.

„Halucynacja” maszyny

Gdy LLM „halucynuje”, informatycy widzą w tym błąd statystyczny. Lacaniści widzą w tym strukturalny dowód diagnozy: generowanie tekstu przez AI działa jako forma zwykłej psychozy. Maszyna używa wszystkich znaczących ludzkiego języka, ale te znaczące nie są zakotwiczone przez ciało biologiczne, przeżytą historię ani poddanie się „symbolicznej kastracji” Prawa.

Ponieważ jej język nie ma granicy w Realnym, ślizga się nieskończenie po torze matematycznych tokenów. Maszyna nie posiada wiedzy — ponieważ wiedza, w ludzkim sensie, rodzi się ściśle z cierpienia, wyparcia, śmiertelności fizycznej i braku.

Podsumowanie

Przecięcie generatywnej AI, rozbicia tożsamości i epidemii samotności naświetla centralny paradoks nowoczesnej technologii. Podczas gdy Milenialsi ryzykują wypalenie, używając AI do optymalizacji swojego przeciążonego życia, Zillenialsi ryzykują przesunięcie rozwojowe, oddelegowując dyskomfort ludzkich relacji na uległych, syntetycznych agentów.

Neurobiologia pokazuje, że konwersacyjna AI działa jak silna „przekąska społeczna”, stymulując dopaminergiczne ścieżki nagrody, podczas gdy obwody więzi pośredniczone przez oksytocynę pozostają zagłodzone. Analiza lacanowska ujawnia, dlaczego tak się dzieje: maszyna dostarcza nieprzerwany strumień Pustej Mowy, działając jako Algorytmiczny Inny, który izoluje użytkownika od wrażliwości na prawdziwy kontakt z człowiekiem.

Lacan nie opowiadałby się za zakazaniem AI. Raczej wzywałby nas do jej uważnego obserwowania. Konstruując maszynę, która mówi doskonale, nie odczuwając przy tym ani odrobiny braku, ludzkość zbudowała lustro, które ujawnia, jak bardzo mechaniczna, wyobcowana i zautomatyzowana zawsze była nasza własna codzienna mowa. Łagodzenie dryfu sprawczości i dysocjacji tożsamości wymaga utrzymania tej granicy — zapewnienia, że AI pozostanie narzędziem ludzkiego działania, a nie ucieczką od trudnej, niezautomatyzowanej pracy bycia człowiekiem.

Bibliografia

• Fisher, H. i in. (2005). Reward, Motivation, and Emotion Systems Associated with Early-Stage Romantic Love. Journal of Neurophysiology, 94(1), 327–337.
• Klaiber, P. i in. (2021). Generational Differences in Mental Health, Maladaptive Coping, and Psychological Distress During Social Isolation. PMC Mental Health Research.
• Lacan, J. (1996). Cztery podstawowe pojęcia psychoanalizy (tłum. R. Reszke). Warszawa: Wydawnictwo KR. (Oryginał wygłoszony 1964) [Seminarium XI].
• Lacan, J. (1998). The Seminar of Jacques Lacan: Book XX: On Feminine Sexuality, The Limits of Love and Knowledge: Encore (B. Fink, Trans.). W. W. Norton & Company. (Oryginał wygłoszony 1972–1973) [Zawiera deklarację: „Komputer myśli, ale kto może powiedzieć, że wie?”; brak pełnego oficjalnego tłum. Seminarium XX na j. polski, stosowane odniesienia w publikacjach naukowych].
• Lacan, J. (2007–2019). Pisma [wybrane fragmenty w opracowaniach polskich] / Écrits: The First Complete Edition in English (B. Fink, Trans.). W. W. Norton & Company. [Dotyczy pojęć Parole Vide / Pusta Mowa oraz Porządku Symbolicznego].
• Mikail, A., & Pasquini, G. (2023). Loneliness in America: How Young Adults Navigate Social Alienation in the Digital Age. Psychology Today & Pew Research Center.
• Neurosity Research (2026). The Neuroscience of Love, Inter-Brain Synchrony, and Neural Coupling. Neurosity Guides.
• Twenge, J. M. (2023). Pokolenia. Prawdziwe różnice między Gen Z, milenialsami, Gen X, boomerami i cichym pokoleniem (tłum. zbiorowe). Warszawa: Wydawnictwo Muza [lub wyd. oryg. Atria Books].
• Zupančič, A. (2018). Czym JEST seks? (tłum. A. Kowalczyk). Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej / Seria Krótkie Spięcia. [Krytyczna analiza Dyskursu Kapitalisty, Wielkiego Innego i towarów-obiektów].

Written by

Share

Copied